بر اساس ماده ۲ ق.م.ا جرم عبارت است از انجام دادن یا انجام ندادن کاری که در قانون برای آن مجازات تعیین شده باشد؛ بنابراین رفتار مجرمانه با مجازات و کیفر همراه است. اما گاهی شرایطی ایجاد می شود که شخص برای دفاع از یک سری موارد، مجبور به انجام جرم است. آیا در این هنگام نیز مسئولیت کیفری به دنبال شخص است و او باید مجازات شود؟ در قانون مجازات اسلامی، یک سری شرایط وجود دارد که با وجود آن ها و انجام فعل مجرمانه، شخص مجرم شناخته نمی شود و مجازاتی در پی او نیست. این موارد تحت عنوان دفاع مشروع در قانون ذکر شده اند. برای بررسی دفاع مشروع و شرایط آن تا پایان این مطلب همراه ما باشید.

دفاع مشروع چیست ؟

دفاع به معنای دور کردن و دفع کردن و مشروع نیز به معنای قانونی و مجاز است؛ طبق معانی جداگانه این دو جزء، دفاع مشروع یعنی دفع کردن قانونی و دفاع مجاز. ماده ۱۵۶ ق.م.ا چنین بیان کرده است که چنانچه فردی جهت دفاع و دور کردن ضرری از نفس، ناموس، مال و آزادی تن خود و شخص دیگر در برابر تجاوز و خطری که در حال وقوع و رخ دادن است یا نزدیک است رخ دهد، با رعایت مراحل دفاع و وجود شرایط دفاع مشرو ع که در قانون ذکر شده است، مرتکب رفتار مجرمانه شود، مجازات نمی شود و مسئولیت کیفری به دنبال نخواهد داشت.

به عنوان مثال شخصی به شما حمله می کند یا مطمئن هستید که قصد حمله دارد و شما برای دفاع از خود و جلوگیری از وقوع خطر، به او ضربه می زنید و وی آسیب می بیند؛ در این صورت شما مرتکب عمل مجرمانه شده اید اما این جرم در راستای دفع خطر و دفاع از خود بوده و مجازاتی در پی ندارد. البته همانطور که گفتیم هر دفاعی نیز، دفاع مشر وع محسوب نمی شود و باید شرایطی داشته باشد.
موضوع خطر و تجاوز در رابطه با دفاع مشروع

بر اساس ماده ۱۵۶ ق.م.ا، تجاوز و خطر باید در رابطه با یکی از موارد زیر باشد تا دفاع مشروع تلقی شود.

۱- نفس:

نفس در این جا به معنای وجود مادی و جسمانی فرد است و خطر در اینجا آسیب رسیدن به حیات و زندگی و سلامت شخص معنی می دهد.

۲- عرض:

عرض نیز یعنی آبرو، حیثیت و شرف. دفع خطر و تجاوز از عرض نیز مشروع است.

۳- ناموس:

خطر و تجاوز برای ناموس، به معنای خطر برای عصمت، پاکی و پاکدامنی است.

۴- مال:

در این ماده دفع خطر برای حفظ مال نیز مشروع دانسته شده است.

۵- آزادی تن:

نجات خود از حبس و تلاش برای خلاصی تن خود با انجام عمل مجرمانه، دفاع مشروع است.

دفاع مشر وع از فرد دیگر

در تبصره ۲ ق.م.ا آمده است که در صورتی شخص می تواند از نفس، مال، عرض، ناموس و آزادی فرد دیگر دفاع کند و دفاعش مشروع محسوب می شود که:

۱- فرد از نزدیکان مدافع باشد.

۲- دفاع از او بر عهده مدافع باشد.

۳- از دفاع از خود عاجز باشد.

۴- از فرد مدافع تقاضای مساعدت و کمک کند.

۵- در موقعیتی قرار داشته باشد که امکان درخواست کمک وجود نداشته باشد.

شرایط دفاع مشروع

در ادامه ماده ۱۵۶ ق.م.ا می خوانیم که وجود شرایط زیر باعث مجاز شدن عمل دفاع و مشروعیت آن می شود.

۱- دفاع ضروری باشد:

هنگامی که فرد ناگزیر از انجام عمل مجرمانه برای دفاع و دفع تجاوز و خطر باشد و هیچ راه دیگری پیش رویش باقی نمانده باشد، عمل مجرمانه وی مشروع است.

۲- دفاع با توجه به شواهد موجود یا ترس عاقلانه باشد:

این شرط بدین معناست که اگر شما بدون اطمینان از وقوع تجاوز و خطر یا فقط با استناد به حدس و گمان و ترس ناشی از بروز خطر قریب الوقوع، مرتکب جرم شوید، دفاع مشروع تلقی نمی شود. به عنوان مثال تنها با تصور اینکه شخص رو به روی شما قصد حمله به شما را دارد نمی توانید با ارتکاب عمل مجرمانه از خود دفاع کنید؛ بنابراین باید از وقوع خطر یا نزدیک بودن آن بر اساس عقل و شواهد تصمیم بگیرید.

۳- خطر یا تجاوز به علت رفتار خود فرد صورت نگرفته باشد:

مطابق این شرط، شخص مدافع، خود نباید عامل وقوع خطر باشد و موجبات ایجاد آن و تهاجم طرف مقابل را فراهم کند. چنانچه متجاوز بر اساس رفتار مدافع، تحریک شود و حمله کند، دفاع شخص مدافع مشروع شناخته نشده و مجازات در پی دارد.

۴- امکان دسترسی سریع به قوای دولتی وجود نداشته باشد:

چنانچه فرد مطمئن شود که در صورت انتظار برای رسیدن قوای دولتی جهت دفاع، تجاوز و آسیب صورت می گیرد و به اصطلاح کار از کار می گذرد، یا اینکه حتی با حضور قوای دولتی کاری از دست آن ها ساخته نیست و آن ها نمی توانند خطر را دفع کنند، وی مجاز است که اقدام به دفاع کند و دفاع او مشروع شناخته می شود.

حکم پرداخت دیه در دفاع مشروع

موارد فوق، شرایطی بودند که وجود همه آن ها جهت تحقق یافتن دفاع مشروع لازم و ضروری است. در صورتی که عمل مجرمانه به حکم قانون دفاع مشروع نامیده شود، شخص از مجازات و پرداخت دیه معاف است. البته چنانچه شخص مهاجم مجنون و دیوانه باشد، دیه او توسط بیت المال پرداخت می شود.

بر اساس تبصره ۲ ماده ۱۵۶ ق.م.ا، چنانچه عمل دفاع برای دفع خطر ثابت شده باشد اما رعایت شرایط آن آشکار و ثابت نشده باشد، اثبات رعایت نشدن شروط دفاع مشروع بر عهده فرد مهاجم قرار دارد.

دفاع در برابر مامور قانون

مقاومت در مقابل ماموران انتظامی و سایر ضاطین دادگستری، با شرط اینکه آن ها در حال انجام وظیفه و کار خود باشند، دفاع مشروع نیست. اما چنانچه این ماموران و ضابطین بیش از وظیفه خود عمل کنند و شواهد ثابت کنند که نتیجه اعمال آن ها قتل، جرح، تعرض به آبرو، ناموس و مال می شود، دفاع قانونی، مجاز و مشروع محسوب می شود.

برای دریافت اطلاعات بیشتر در خصوص دفا ع مشروع، به کانال تلگرام حقوقی وکیل دات کام مراجعه نمایید. کارشناسان مرکز مشاوره حقوقی وکیل دات کام نیز آماده اند تا با ارائه خدماتی در زمینه مشاوره حقوقی تلفنی وکیل دات کام به سوالات شما عزیزان پیرامون دفا ع مشروع پاسخ دهند.

عدم حضور در دادگاه برای خوانده چه پیامدهایی دارد؟ با یک نگاه اجمالی به تمامی دعوی کیفری و حقوقی متوجه می شویم که این دعوی عمدتا دارای دو طرف هستند. یک طرف مرتکب عمل خلاف قانون شده است و طرف دیگر از این کار آسیب دیده است. هر دو طرف دعوی ملزم می باشند تا خود یا نماینده قانونی آن ها در جلسه دادگاه حاضر شوند . اما گاهی یک طرف یعنی خواهان یا خوانده در جلسه دادگاه حاضر نمی شوند. در این مطلب سعی در بررسی عدم حضور خوانده در دادگاه داریم.

خوانده کیست ؟

از نظر حقوقی خوانده اعم است از شخص حقوقی و حقیقی است که علیه او ادعایی مبنی بر ارتکاب عملی غیر قانونی توسط او مطرح شده است . در مقابل خوانده ، خواهان قراردارد که همان شاکی می باشد یعنی کسی که بر علیه دیگری شکایت کرده است و مدعی شده است که بر علیه او جر می اتفاق افتاده است از این رو به او شاکی یا مدعی می گویند.

حضور طرفین در جلسه دادگاه

از نظر قانونی در ماده 93 قانون آیین دادرسی آمده است که اصحاب دعوی می توانند در جلسه دادگاه شرکت کنند . همچنین از نظر قانونی هیچ ایرادی وجود ندارد که شخص در صورتی که نتواند شرکت نماید لایحه بنویسید. به این شکل که شخص از قبل دفاعیات و گفته های خود را به شکل نوشته حاضر می کند که به آن لایحه گفته می شود. سپس بدون اینکه در دادگاه حضور فیزیکی داشته باشد لایحه خود را به دادگاه ارائه می دهد و قاضی با خواندن لایحه رای مقتضی را صدور می نماید.

بر اساس ماده 94 قانون آیین دادرسی مدنی طرفین دعوا می توانند به جای خود وکیل به دادگاه معرفی کنند . در این صورت دیگر نیاز به حضور خوانده نمی باشد و به جای او وکیل از حق او دفاع می کند. البته در صورتی که حضور خوانده در دادگاه الزا می باشد باید در برگه احضاریه قید گردد که خوانده حتما باید شرکت کند و نمی تواند به جای خود وکیل به دادگاه بفرستد.
عدم حضور خوانده در جلسه دادگاه

بر اساس قانون این که طرفین در دادگاه حضور پیدا کنند حق آن ها است و الزا می وجود ندارد. مگر در مواردی که خوانده ملزم به حضور در دادگاه است که در صورت عدم حضور او در دادگاه با حکم جلب و دستگیر شدن او را ملزم به حضور در جلسه دادگاه می کنند.

اما به طور کلی می توان گفت حضور خوانده حقی برای او است تا بتواند دفاعیات خود را مطرح کند. اما اگر به هر دلیلی در جلسه دادگاه شرکت نکند این امر مانع از برگزاری جلسه و صدور رای نیست. بر این اساس ماده 95 قانون آیین دادرسی مدنی عدم حضور خوانده یا وکیل او در جلسه دادگاه مانع از برگزاری جلسه یا اتخاذ تصمیم نمی باشد. در این صورت رای به شکل غیابی صادر می شود .

البته این امکان وجود دارد در صورتی که دادگاه نتواند بدون حضور خوانده و توضیحات او تصمیم بگیرد جلسه برگزار گردد ولی اتخاذ تصمیم به جلسه ای دیگر موکول شود. یعنی در جلسه ای دیگر با حضور خوانده رای نهایی خود را صادر نماید.

عذر موجه عدم حضور در جلسه دادگاه حقوقی

قطعا قانونگذار برای زمانی که خوانده نمی تواند در دادگاه حضور پیدا کند در قانون استثنائاتی مطرح کرده است . یعنی در صورتی که حضور خوانده در جلسه دادگاه الزا می باشد و خوانده به دلیل عذر موجه و قانونی نتواند حضور پیدا کند دادگاه می پذیرد. این دلایل موجه اعم از موارد زیر است:

1/ فوت یکی از بستگان نسبی مانند فرزند یا سببی مانند همسر تا درجه اول از طبقه دوم.

2/ حوادث قهری که مانع از حضور خوانده می شود. حوادث قهری یعنی حوادثی که خوانده در وقوع آن و جلوگیری از وقوع آن هیچ اختیاری ندارد مانند سیل و زلزله.

3/ ابتلا به مرضی که مانع از حرکت خوانده باشد یا اینکه حرکت کردن برای خوانده مضر باشد مانند فلج شدن.

4/ هرگونه اتفاقی که خارج از اراده و اختیار خوانده باشد مانع حضور او در جلسه دادگاه شود.

عذر موجه عدم حضور در دادگاه کیفری

در دعاوی کیفری نیز بر اساس ماده 178 قانون آیین دادرسی کیفری در صورتی که متهم یکی از عذر های زیر را برای عدم حضور داشته باشد و نتواند در موعد مقرر شرکت نماید مورد قبول دادگاه قرار می گیرد.

1/ احضاریه به دست متهم نرسد یا اینکه اینقدر دیر به او برسد که زمان کافی برای حضور در دادگاه نداشته باشد.

2/ بیماری سخت متهم یا والدین ، همسر یا اولاد او به طوری که نتواند در جلسه دادگاه حاضر شود.

3/ فوت همسر یا هر یک از بستگان تا درجه سوم از طبقه دوم .

4/ در توقیف و حبس باشد و نتوان او را در جلسه حاضر نمود.

5/ وقوع حوادث قهری مانند سیل به طوری که امکان تردد نباشد و یا دچار شدن به یک حادثه مهم و خارج از اختیار متهم مانند بیماری واگیردار .

6/ هر مورد دیگری که از نظر قاضی عذر موجهی برای عدم حضور باشد.

عدم حضور بعضی از خوانده ها در جلسه دادگاه

گاهی پیش می آید که تعداد خوانده ها در یک پرونده بیشتر از یک شخص است . به طور مثال دو یا سه نفر به عنوان خوانده احضار می شوند . برخی از خوانده ها در دادگاه حاضر می شوند و برخی دیگر در جلسه حاضر نمی شوند و حتی لایحه نیز به دادگاه ارائه نمی دهند .

در این صورت بر اساس ماده 304 قانون آیین دادرسی مدنی دادگاه به دعوای مطروحه علیه تمام خواندگان رسیدگی کرده سپس رای مقتضی را صادر می کند . رای نسبت به خواندگانی که در جلسه حاضر نشده اند و هیچ لایحه ای ارسال نکرده اند غیابی محسوب می شود.

صدور رای بدون حضور خوانده

دادگاه در صورتی که خوانده یا وکیل یا قائم مقام او یا نماینده قانونی او در هیچ یک از جلسات دادگاه حاضر نشود و هیچ لایحه ای هم ارائه ندهند رای را صادر می کند . یعنی دادگاه در مواردی که نیاز به حضور خوانده نباشد رای را صادر می کند. این رای اصطلاحا رای غیابی می باشد. البته رای در صورتی غیابی است که خوانده در هیچ یک از جلسات حاضر نشده باشد یا اینکه لایحه نداده باشد.

خوانده می تواند به این رای غیابی اعتراض کند و درخواست واخواهی بدهد.

برای دریافت پاسخ سوالات خود و مشاوره حقوقی در مورد عدم حضور خوانده در جلسه دادگاه می توانید از خدمات مشاوره حقوقی تهران وکیل دات کام بهره ببرید.

برای دریافت اطلاعات بیشتر در خصوص عد م حضور در دادگاه، به کانال تلگرام حقوقی وکیل دات کام مراجعه نمایید. کارشناسان مرکز مشاوره حقوقی وکیل دات کام نیز آماده اند تا با ارائه خدماتی در زمینه مشاوره حقوقی تلفنی وکیل دات کام به سوالات شما عزیزان پیرامون عد م حضور در دادگاه پاسخ دهند.

سوالات متداول